رويكرد نوين آموزش علوم
به مناسبت تغيير روش آموزش علوم تجربي در دبستان و دوره راهنمايي تحصيلي
تحولات دنياي امروز به قدري شتابان و پرسرعت است كه نظام هاي آموزشي قبل از اين كه نگران انتقال مواد خام به دانش آ‌موزان باشند ، به دنبال آماده كردن آنها در مواجهه با اين تغييرات پرشتاب هستند . به همين دليل در ‌آموزش و پرورش كشورهاي توسعه يافته توجه به پرورش بيشتر از آموزش است و دغدغه اصلي آنها چگونگي كارآمد كردن نظام آموزشي در رابطه با ايجاد توانايي رويارويي با تنش ها است . به عبارت ديگر پرورش شخصيت انساني و ايجاد ويژگيهاي مثبت فردي ، مهمتر از مواد خام است كه به دانش پژوه انتقال مي يابد . بدين معني كه دانش پژوه چگونه بايد نسبت به پديده ها فكر كند و آنها را ارزيابي نمايد
در بعد پرورش ، تكيه اصلي بر تربيت يك شخصيت مستقل است . روشهايي كه طي آن به دانش پژوه آموزش داده مي شود كه چگونه با آرامش ، استدلال ، ‌دقت و دورانديشي بتواند پديده ها را درك كند ، جريان هاي پيرامونش را ارزيابي كند و ارتباطش را با ديگران تنظيم كند تا بتواند بيشينه استفاده را از واقعيات بنمايد
بنابراين پرورش بر تربيت انسان مستقل تكيه دارد . انساني كه قادر است اولويت هاي زندگي خود را تشخيص دهد ، ضمن آنكه از مشورت ديگران هم استفاده نمايد
در بعد آموزشي نيز ضمن اينكه بخشي از توان آموزشي صرف انتقال متون علمي مي گردد ، اما بيشترين تأكيد در آموزش « فكر كردن » است . زيرا هنگامي كه شخص فارغ التحصيل شد ، كماكان ميتواند با مراجعه به كتب علمي و ديگر ابزار موجود ، مواد خام مورد نيازش را فراهم كند . آنچه اهميت دارد ، اين است كه فراگير روش فكر كردن ،‌ روش استفاده از متون و روش تجزيه و تحليل را آموخته باشد
بنابراين مهم تر از انتقال مواد خام ، انتقال متدولوژي است و اينكه شخص خلاق باشد ، چون مهمترين عامل پيشرفت يك كشور در نهايت به نوع انسانهايش بستگي دارد
متأسفانه نظام آموزشي ما مواد خام قابل توجهي را به دانش آموزان منتقل
مي كند ، بدون اينكه از او فكر كردن و تجزيه و تحليل نمودن آن مواد را بخواهد . نظام آموزشي ما در نوع نگاه به فراگير مشكل دارد و فكر مي كند بايد قالبي بسازد و همه را در آن قالب قرار دهد ( حال آنكه انسانها متفاوتند ) برايش قابل قبول نيست كه در يك كلاس 35 نفر ، 35 نفر فكر بروز كند و دانش آموزان در كلاس درس ، تعامل با يكديگر را بياموزند
اينكه فراگر بايد بياموزد « ضمن ابراز عقيده به نظرات ديگران هم گوش دهد
و ضمناً بر نظر خود صرفاً اصرار نداشته باشد » و ياد بگيرد كه وقتي وارد جامعه شد ، بتواند با ديگران رابطه برقرار كرده و كار كند . اين آموزشها در سنين پايين است كه اثر مي گذارد ، نه زماني كه ديگر شخصيتها شكل گرفته است
بزرگترين خطر آموزش بسيار رسمي ( سنتي ) اين است كه معلم را محور فعاليتهاي كلاس مي داند و در اغلب اوقات به فراگير فرصتي داده نمي شود كه خود را بيازمايد . هدف از آموزش علم آن است كه به دانش آموز اجازه ابراز عقيده داده شود تا ايده هاي آنان به صورت مفاهيمي مفيد در آ‌يند
از اين ديدگاه جدي گرفتن ايده هاي اوليه دانش آموزان مهم است ، زيرا تنها از اين راه مي توان اطمينان حاصل كرد كه هر تغيير و گسترشي در آنها باعث مي شود كه ايده ها از آن خود دانش آموز باشند
در سيستم كنوني آموزش علوم در مدارس معلم فعال مايشاع ، عامل اصلي يادگيري و منبع اصلي اطلاعات مي باشد . نگاه به يادگيري انفعالي ( دانش از مهارتها
و نگرشها مهم تر است ) دانش آموزان به عنوان فراگير داراي اطلاعات علمي فراوان
( كتابخانه متحرك ) اما توليد كننده نيستند . حتي در آزمايشگاهها چنانچه مورد استفاده قرار گيرند ، باز هم معلم محور است و فراگير تماشاچي صرف ، چرا ؟ زيرا تعداد وسايل مورد نياز به اندازه نيست ، هراس معلم و دانش آموز از خراب شدن يا شكستن وسايل و احياناً پرداخت غرامت ، وجود وسايل آزمايشگاهي لوكس و گران قيمت كه تنها زينت بخش است . عدم توجه به تقويت مهارت در فراگير و بي توجهي نظام آموزشي به پرورش نگرشها ( به نحوه گزينش دانشجو در دانشگاه ،‌ گزينش مستخدمين دولت حتي گزينش مراكز صنعيت و كارخانجات و آزمونهاي ورودي آنها توجه كنيد ) ، زيرا ما هرگز نخواسته ايم يا نخواسته اند كه توليد كنيم . فرهنگ مصرف تبعات خاص خويش را به دنبال دارد . مبتكر نمي خواهد ، ‌مخترع نمي خواهد ، محقق و دانشمند نمي خواهد و …
براي اثبات كارآمد نبودن سيستم آموزش كنوني ( غيرفعال ) كافي است ، نگاهي به آمار فراگيران موجود در آموزش و پرورش ( در حدود 20 ميليون ) و نتايج و دستاوردهاي آن بيندازيم .
بررسي وضعيت نامطلوب دانش آموزان ايراني شركت كننده در يك طرح
بين المللي ارزشيابي علوم و رياضيات مي تواند آموزنده باشد
« انجمن بين المللي ارزيابي پيشرفت تحصيلي » كار خود را از سال 1959 ميلادي آغاز كرد و از آن زمان تاكنون بيش از پانزه مطالعه تطبيقي در رشته هاي گوناگون مانند : زبان دوم ، علوم ، رياضي ، علوم اجتماعي ، رايانه و آموزش توسط اين انجمن اجرا شده است . اولين مطالعه بين المللي علوم در سال 84ـ 1983 اجرا شد . سومين مطالعه بين المللي رياضي و علوم TIMSS ( تيمس ) مهمترين و بزرگترين مطالعه اين انجم است . هدف اين مطالعه اندازه گيري پيشرفت تحصيلي دانش آموزان شركت كننده در دو درس رياضي و علوم و همچنين بررسي تأثير عوامل مربوط به برنامه و مواد آموزشي ، مدرسه و خانواده در يادگيري دانش آموزان در اين دو درس است .
ايران براي اولين بار در سال 1992 با شركت در « پروژه تيمس » به عضويت
« انجمن بين المللي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي » درآمد . وضعيت دانش آموزان ايراني در بين ديگر كشورهاي شركت كننده در تحقيق بسيار اسف بار بود ( در دوره راهنمايي رتبه 37 در بين 41 كشور و در دوره ابتدايي ، رتبه آخر در بين 25 كشور ) آنان كه با وضعيت فعلي آموزش و پرورش دوره عمومي آشنايي كافي دارند ، به خوبي مي دانند
كه اين وضعيت نامطلوب ، محدود به درس علوم و رياضيات نيست . در نتيجه چنانچه تحقيقي در مورد وضعيت آموزش درسهاي ديگر صورت گيرد ، قطعاً نتيجه اي بهتر از آنچه ذكر شد ، عايدمان نمي شود . اين در حالي است كه نتايج پژوهشهاي فراوان و گسترده ، رابطه مستقيم ميان ميزان سرمايه گذاري هر كشور در زمينه آموزش عمومي و رشد و توسعه اقتصادي آن را نشان داده است .
يكي از مهمترين تغييراتي كه بايد در وضعيت كلي روش آموزش ما در دوره عمومي صورت گيرد ،‌ تغيير روش تدريس و آموزش از شيوه هاي سنتي و انفعالي ( شيوه رايج سخنراني و حفظ مطلب ) به شيوه هاي فعال ياددهي و يادگيري است . امروزه در تمامي نشست هاي جهاني تعليم و تربيت بر اهميت بكارگيري روشهاي فعال ياددهي و يادگيري براي آموزش همه درسها تأكيد مي شود .
البته بديهي است كه در عمل نمي توان به طور ناگهاني در همه درسها تحول ايجاد كرد و روشهاي فعال را جايگزين روش انفعالي و سنتي نمود . بنابراين مناسبترين نقطه آغاز كجاست ؟
تجربيات كشورهايي كه سالها پيش از ما در نظام آموزشي خود تحول به وجود آورده اند ، نشان مي دهد كه بهترين نقطه آغاز براي ايجاد تحول در كيفيت آموزش عمومي هر كشور ، متحول كردن درس علوم تجربي است . اما چگونه ؟
در سيستم آموزش علوم موجود فراگيران هر روز 3 تا 5 واژه جديد كه هرگز قبلاً به كار نرفته ،‌ بايد بياموزند . اگر دانش آموزان قادر به فراگيري كليه اطلاعاتي كه تاكنون كشف شده نيز باشند ، باز هم از جنبه علمي و كاربردي « بي سواد » تلقي خواهند شد .
سواد علمي scientific literacy پديده اي بيش از صرف دانستن مجموعه اي از حقايق است ، تحولات سريع علمي و تكنولوژي عصر حاضر ، لزوم توجه به شناخت تغيير و تحول و برخورد صحيح با آن را مطرح مي كند . اين امر به صورت مسأله اي فراتر از رشته علمي ، از يك نياز اجتماعي منشأ مي گيرد كه حداقل در سطح عمومي به صورت مشكلي اجتماعي درآمده است و تنها شناخت صحيح و برخورد مناسب با آن مي توان راه نجات باشد . اين كه بدانيم تغيير و تكامل ، راز زندگي است :
ـ تقريباً هر 5 تا 7 سال اكثر تكنولوژيها و دانش موجود منسوخ مي شود .
ـ ميزان دانش علمي كه در هنگام مرگ مي تواند در دسترس ما باشد ، بيش از صد برابر زمان تولد ما است .
ـ در حدود 95% دانشمنداني كه تاكنون در جهان زندگي كرده اند ، در عصر حاضر زنده اند .
اين مجموعه عظيم تغيير و تحول . رسالت ما را در حيطه تعليم و تربيت و دانشي كه بايد تدريس شود ، بسيار دشوار مي كند . همانطور كه الوين تافلر اظهار مي دارد :
« دانشي بايد تدريس شود كه به آينده مربوط مي شود . هيچ چيز نبايد در برنامه درسي وجود داشته باشد ، مگر اينكه بتوان آن را به طور جدي در آينده به كار گرفت . »
امروزه علوم در بيش از 25 تا 30 هزار حوزه پژوهشي تبلور يافته است
يافته هاي اين حوزه در بيش از 70000 نشريه تخصصي گزارش مي شود كه 29000 عدد از اين نشريات تا قبل از سال 1978 وجود نداشته اند
اين مختصر به خوبي نشان مي دهد كه اگر « آموزش براي دگرگوني » و « ياد گرفتن راه يادگيري » در برنامه درسي ما وجود نداشته باشد ، به نسل آينده اي كه امروز ما مربي آنها هستيم ، خيانت كرده ايم . زيرا ‌آموزشهاي غيرواقعي كه در محيط واقعي زندگي مفيد واقع نشود ، موجب سرخوردگي و افسردگي گشته ، علم و دانش را مهجور و امري صوري مي نمايد
برنامه آموزش علوم تجربي بايد به گونه اي باشد كه فراگيران را در مسير توليد دانش و پرورش قدرت تفكر منطقي ياري نمايد . در چينن برنامه اي ، فراگيران دانش لازم را در جريان شكوفايي استعدادهاي درون خود و از طريق آموختن راه يادگيري و كسب مهارتهاي ضروري جهت يادگيري مادام العمر به دست مي آورند . به بيان دگير ، مهارتهاي مورد توجه در نظام نوين آموزش علوم ، محوري براي دوام يادگيري در تمام گسترة زندگي و يادگيري از تولد تا مرگ محسوب مي شود . در كنار مهارتها توجه به نگرشها سبب حفظ ، توسعه و گسترش ابعاد انساني زندگي سالم و مؤثر همراه با استفاده عاقلانه از محيط زيست ، منابع ماده و انرژي و تكنولوژي مي گردد . آنچه ارزشمند است ،‌ دانستني هاي ضروري پايه و اساسي براي كاربري مهارتها در فرآيند توليد دانش است
همين جريان است كه تحول و دگرگوني مي آفريند و لذا آموزش فرايند محور process base Learning كه نگرشها را در محدوده اهداف آموزشي قرار داده و به خلق ارزشهاي انساني و تفكر منطقي منجر خواهد گرديد ،‌ اهميت پيدا مي كند و بدين سان نگرشها و ارزشها در پديدآمدن دانش جايگاه ويژه مي يابند
بدون شك رويكرد جديد آموزش علوم موجب افتخار ما است و با شعور ملي ما كه از ديرباز بر ارزشها پاي فشرده ايم ، هر چه بيشتر انطباق مي يابد . اكنون نيز با اهداف نوين آموزش علوم به ترتيب انسانهايي كه دانش ها و مهارتهاي هدفمند داشته باشند ، اقدام مي كنيم . فرزنداني كه با شخصيت منطقي در بيكران عظمت هستي ، وجود گرانقدر خود را به عنوان تبلور قدرت الهي ارج مي نهند
چنانچه اهداف آموزش نوين علوم تجربي در سه بعد كسب دانستنيها ، يافتن مهارتها و دريافت نگرشها كه به نحوي در ابعاد مختلف زندگي واقعي كاربرد دارند ، به دقت پيگيري شود . آنگاه دانش آموز در جريان توليد دانش سهيم مي گردد و نقش او فراتر از يك كتابخانه زنده كه مجموعه اي از اطلاعات را در خود حفظ كرده ، به صورت يك جستجوگر و دانش آموز مادام العمر درمي آيد كه به خوبي مي داند « دانش يك فرآيند است نه يك محصول »
پرورش مهارتهاي فرآيندي ( process skills ) در دانش آموز به منزلة آموختن راه يادگيري به آنان مي باشد . اين مهارتها كه شامل « مشاهده ،‌ اندازه گيري ، تفسير يافته ها ،‌ فرضيه سازي ، برقراري ارتباط ،‌ پيش بيني ، كاربرد ابزار و طراحي تحقيق » مي باشد . در واقع مهارتهاي علمي يا مهارتهاي يادگيري هستند كه باعث افزايش توانايي در پيمودن مراحل روش علمي مي گردند
اكنون كه به همت عزيزاني فرهيخته در گروه علوم تجربي دفتر برنامه ريزي و تأليف كتب درسي وزارت آموزش و پرورش به عنوان طلايه دار رويكردي علمي با نگرشي نو به انسان ، به عنوان فراگير آغاز گشته ، جا دارد با عزم و اراده خويش اين طرح ملي را ياري رسانيم

سيد نور الدين مدرسي

 كارشناس گروه آموزشي علوم تجربي استان فارس
 

بازگشت

دریافت کد لینک به ما

کلیه حقوق برای سایت علوم و شرکت سپهر شرق محفوظ است @ بهترین حالت نمایش 768 * 1024         پيامك 30009900666228        فاكس 07912235073